وَ كَانَ اللَّهُ بِكُلّ شَىْءٍ عَلِيمًا : و خداى تعالى همواره به هر چيز داناست . تتمّه : نزول حضرت عيسى عليه السلام در آخر الزمان منافى با خاتميت آن حضرت نيست ؛ زيرا مراد از خاتم النبيين آن است كه هيچ پيغمبرى بعد از او مبعوث نخواهد شد ، و بعثت حضرت عيسى قبل از آن سرور بوده است ، و حضرت عيسى در حين نزول ، عمل به شريعت حضرت خاتم مىنمايد نه به شريعت خود . روايت شده كه حضرت رسول فرمود : من محمد و احمدم و من آن حاشرم كه خداى تعالى بعد از من مردم را محشور فرمايد ، و من عاقبم كه از عقب من و بعد از من پيغمبر ديگرى نباشد . [ خاتميت رسول خدا ( ص ) ] از موافق و مخالف روايت شده است كه رسول خدا صلى الله عليه و آله به امير المؤمنين عليه السلام فرمود : يا عَلِىُّ ، انْتَ منّى بِمَنْزِلَةِ هَارُونَ مِنْ مُوسى إلّاأنَّهُ لَا نَبِىَّ بَعْدى : اى على ، تو از من به منزلهء هارونى از موسى ، الا آن كه بعد از من پيغمبرى نخواهد بود . « 1 » يعنى اگر جايز بود بعد از من پيغمبرى باشد ، آن تو مىبودى نه غير تو . تنبيه : آيهء شريفه دالّ است بر آن كه حضرت محمد بن عبد اللَّه صلى الله عليه و آله خاتم النبيين است ؛ يعنى ختم‌كنندهء پيغمبران است و بعد از او ديگر پيغمبرى از جانب خدا نيامده و نخواهد آمد . بيان : شخص بصير منصف كه ديدهء حق بين بگشايد و در ديانت اسلام و شريعت آن حضرت مطالعه بنمايد ، تصديق خواهد كرد اين شريعت ، تمام فوايد روحى و جسمى و دنيايى و آخرتى و احكام كلّى و جزئى عموم طبقات بشر را دارا مىباشد و هيچ چيز را فروگذار ننموده است . بنابراين ديگر بشر محتاج به دينى و شريعتى نخواهد بود و جامعيت ديانت با خاتميت ملازمه دارد . آن حضرت ادّعاى نبوّت نمود و بر طبق ادّعاى خود معجزه آورد ، و هر كه چنين باشد پيغمبرى او ثابت است . و پس از اثبات رسالت او ، قول او را به اين كه خاتم پيامبران است بايد تصديق كرد و دليل ديگرى بر خاتميت او لازم نيست . تتمّه : حكيم الهى حاج ملا هادى سبزوارى رحمه الله فرموده است : آيا نمىبينى خداوند از

--> ( 1 ) . در مورد شرح و توضيح حديث منزلت به كتاب الغدير ، ج 3 ، ص 199 - 202 و نيز كتاب احقاق الحق ، ج 5 ، ص 132 - 234 مراجعه كنيد .